МАРХ

Виничко Кале / IV-VI век

26.04.2026 • VI-XV век До V век

Насловна фотографија: Музеј „Теракота“, Виница

Виничко Кале, лоцирано над Виница, претставува утврдена населба од неолитот и доцна антика со целосно зачувани градби покрај градскиот бедем од IV-VI век. Виничкото Кале е еден од позначајните археолошки локалитети во источна Македонија.

Поставен на доминантен рид, локалитетот има изразена стратешка позиција, што овозможувала контрола врз пошироката околина и комуникациските правци, но и природна одбрана. Се наоѓа југозападно од градот Виница, лево од Градечка Река, на рид со неправилен облик и издолжен во правец југоисток-северозапад, со надморска височина од 400м. Има нерамен врв, со пад кон северозапад, каде висинската разлика достигнува и до десет метри. Габаритот на просторот што го зафаќаат остатоците од утврдувањето има приближни димензии од 250 × 150м, што изнесува околу 2,5ха. Според површинските остатоци населбата се простирала и на падините од ридот, како и на околните ритчиња. Со својата височина и положба наоѓалиштето доминира над просторот од Виница, а има убава прегледност и над коритото на Брегалница.

Виничкото Кале како археолошко наоѓалиште е забележано уште во 1954 од страна на М. Грбиќ, под името „Градиште“, а подоцна, во 1958, М. и Д. Гарашанин го вовеле поимот „Кале Баир“. Интересот за неговото истражување се појавил во 1978 година, кога археологот Ц. Крстевски донел во Музејот на Македонија пет фрагменти од теракотни релјефи со иконографски претстави, дотогаш непознати, особено интересни за проучувањето на старохристијанскиот период. Така, од 1985 година се започнало со археолошки ископувања кои непрекинато траат до денес.

Најзначајниот развој на локалитетот се поврзува со периодот од IV до VI век, кога Виничко Кале функционирало како утврден градски и црковен центар. Археолошките истражувања укажуваат на постоење на организиран урбан простор, со јасно дефинирани одбранбени структури и внатрешна функционална поделба.

Во рамките на утврдувањето се идентификувани повеќе објекти, меѓу кои особено се издвојуваат ранохристијанските базилики. Нивното присуство сведочи за развиена религиозна организација и за значајната улога на локалитетот како духовен центар во регионот. Покрај сакралните објекти, откриени се и траги од резиденцијални и економски структури, што потврдува дека калето функционирало како целосно организирана населба, а не само како воено утврдување.

Според археолошките наоди животот во населбата се одвивал во долг континуитет, од неолитското време се до среден век. Најмногубројни архитектонските остатоци се од доцноантичкото време (IV век-V век). Откриени се остатоци од ѕидови на неколку објекти од профан карактер, со организирани тремови, „клупи“ за седење, магацински простории, ѕидани од камен и варов малтер, кои на одделни места се зачувани во висина дури до 4 м. Во едни се најдени писцина, префурниум, водоводни инсталации и друго. Објектите биле подигнати покрај одбранбениот бедем, од кој е откриен еден дел заедно со една полукружна кула. Бедемот е ѕидан од кршен камен и варов малтер, а неговата ширина изнесува 3 м. Значајно е да се спомене дека во шутот меѓу ѕидовите е најден голем број на цели и фрагментирани реплики од теракотни икони, со непроценливи археолошки, уметнички и теолошки вредносни димензии.

Фотографии: Музеј „Теракота“, Виница

Фотографии: https://mk.wikipedia.org/

Теракотните икони од Виничко Кале претставуваат еден од највредните и најуникатни археолошки наоди во Македонија. Станува збор за релјефни плочки изработени од печена глина, кои датираат од V–VI век и се поврзуваат со ранохристијанскиот период на локалитетот.

На нив се прикажани библиски сцени, фигури на светци и христијанска симболика, изведени со изразена пластичност и јасна композиција. За разлика од класичните икони, тие не се насликани, туку моделирани во релјеф, што ги доближува до архитектонска декорација.

Се смета дека иконите биле изработувани локално и најверојатно биле дел од внатрешната декорација на ранохристијанските базилики на калето. Токму поради нивната реткост, уметничка вредност и поврзаност со архитектурата, теракотните икони од Виница имаат особено значење за проучување на ранохристијанската уметност и простор на Балканот.

Од архитектонски аспект, локалитетот претставува пример за интеграција на градбите со природниот терен. Просторната организација и фортификациската логика се директно условени од морфологијата на ридот, што резултира со хармоничен однос помеѓу изграденото и природното. Овој пристап е карактеристичен за доцноантичките утврдувања, каде што топографијата игра клучна улога во обликувањето на просторот.

Денес, Виничко Кале има статус на значаен културно-историски локалитет и претставува важен извор за проучување на урбаниот и архитектонскиот развој во доцната антика. Неговата вредност не се состои само во поединечните објекти, туку во целокупната просторна структура, која сведочи за комплексен однос помеѓу одбраната, религијата и секојдневниот живот. И покрај тоа што е делумно истражен, локалитетот нуди потенцијал за понатамошни анализи и интерпретации, особено во контекст на архитектонската историја и урбанизмот на ранохристијанските центри на Балканот.