МАРХ

Град на река: „Ре-компонирање на природен пејзаж во нов културен идентитет на град Велес“ / Магистерски труд на К. Арсовски

15.09.2026 • Истражување Урбанизам

ДАЛИ МОЖЕ ДА БИДЕМЕ ВО ЦЕНТАРОТ НА ГРАДОТ, А ВО ПРИРОДЕН ПЕЈЗАЖ?

Градот треба да етаблира здрави и одржливи принципи во кои човекот ќе коегзистира со природата. Во градот се преплетуваат сите човечки искуства, принципи, системи и појавности кои го создаваат градскиот пејзаж и токму оваа сложена интеракција го прави градот жив организам. Современиот град се соочува со голем број проблеми и предизвици: намалување на населението, сообраќаен неред, неуредени јавни и парковски површини, централизирано насочен развој, загадување, климатски промени и процеси на глобализација кои постепено влијаат врз локалниот идентитет. Во тој контекст, магистерскиот проект го истражува градот Велес преку односот помеѓу урбаното ткиво, реката Вардар, периурбаниот простор, земјоделскиот пејзаж и архитектурата. Наместо градот да се развива исклучиво преку ново изградено ткиво, проектот предлага повторно читање на постојниот простор и неговите потенцијали, при што пејзажот не е третиран како остаток или граница на градот, туку како негов активен составен дел.

ВЕЛЕС – ГРАД ИЗМЕЃУ РЕКАТА И ПЕЈЗАЖОТ

Велес претставува град со специфичен историски, топографски и културен карактер. Неговиот развој низ вековите е тесно поврзан со реката Вардар, која претставува природен, просторен и симболички носител на градот. Старото градско јадро се развива во непосредна врска со реката, со тесни и стрмни улици, куќи поставени една над друга по падините и карактеристична градска силуета формирана од ридовите Вршник, Којник, Свети Илија и Гроот. Историските слоеви на градот, турската чаршија, старите велешки куќи, верските објекти, индустриското наследство и инфраструктурните системи создаваат сложена морфолошка структура. Но современиот развој постепено ја менува оваа логика. Новите сообраќајни правци и урбаните притисоци го насочуваат развојот кон ридовите и периферните делови, додека односот со реката и рамничарскиот простор останува недоволно искористен. Проектот токму тука го препознава потенцијалот за нов развоен модел, во кој Вардар повторно може да стане елемент кој не го дели, туку го поврзува градот.

РЕЧАНИ – ОТСЕЧЕН ФРАГМЕНТ СО НОВ ПОТЕНЦИЈАЛ

Предметната локација се наоѓа во периурбаниот простор на северниот раб на Велес, во непосредна близина на Градскиот парк и постојното градско ткиво, на левиот брег на Вардар. Просторот претставува релативно отсечен фрагмент од градот, дефиниран од реката, земјоделските и овоштарските површини, постојната ниска градба, неуреденото зеленило, инфраструктурата и населбата Речани. Денес пристапот од Речани кон градот е неповолен и бара користење на подолги сообраќајни правци, што дополнително ја нагласува просторната изолираност на населбата. Истовремено, просторот поседува значајни природни и културни вредности: плодни земјоделски парцели, овоштарници, постојно зеленило, природни елементи долж реката и специфична матрица на парцели која ја открива историјата на користење на земјиштето. Наместо овој простор да биде третиран како празна периферија која треба да се пополни со нова градба, проектот го согледува како потенцијална нова градска територија во која природниот и културниот пејзаж ќе бидат основа за идниот развој.

ОД БАРИЕРА ДО МЕДИЈАТОР

Една од основните интервенции е преиспитување на постојната планска идеја за коловозно-пешачки мост кон Речани. Постојното планско решение се соочува со значителна висинска разлика од приближно 15–16 метри, големи конструктивни и финансиски барања, потреба од експропријација и потенцијално нарушување на делови од постојното градско ткиво. Наместо класичен инфраструктурен мост чија единствена функција е преминување од една точка во друга, проектот предлага мостот да стане медијатор помеѓу различни градски и пејзажни системи. Тој се поврзува со постојната улица и Градскиот парк, ја преминува реката и природниот остров и продолжува кон Речани и постојниот „Скопски пат“. Со ова се создава нова влезно-излезна структура на градот, но и нова можност за рекреативно, културно и социјално поврзување на двете страни на Велес.

МОСТОТ КАКО ГРАД

Централниот архитектонски елемент на проектот е објект со приближна должина од 200 метри и површина од околу 2.700 m². Наместо да биде препознатлив како класичен мост, објектот е замислен како хоризонтална мегаструктура која истовремено е инфраструктура, јавен простор и културен објект. Неговата едноставна и апстрактна форма намерно не претставува буквална интерпретација на контекстот. Напротив, таа создава неутрална архитектонска рамка во која пејзажот станува главен визуелен и просторен елемент. „Хоризонталната висококатница“ не расте вертикално над градот, туку хоризонтално се протега низ него, поврзувајќи различни карактери, функции и пејзажи. Таа претставува нов градски акцент кој овозможува идниот развој на Велес да се насочи кон рамничарскиот и плоден простор, без притоа да го избрише неговиот постоечки карактер.

ПАЦАРЕЛАТА – ЈАВЕН ПРОСТОР БЕЗ ПОЧЕТОК И КРАЈ

Еден од основните архитектонски принципи е создавањето на континуиран јавен коридор „пацарела“, која ја следи должината на целиот објект. Таа е замислена како пешачка и велосипедска траса која не претставува само комуникација помеѓу различните функции, туку станува јавна улица во самиот објект. Пацарелата е простор за средба, разговор, дебата, изложба, инспирација, одмор и набљудување на пејзажот. Таа овозможува слободно движење и различни сценарија на користење, при што архитектурата не го диктира однесувањето на корисникот, туку создава рамка во која може да се развијат различни активности. На тој начин мостот станува продолжение на градскиот јавен простор, а коридорот станува нова форма на градска улица која истовремено се наоѓа над и во природниот пејзаж.

ПЕЈЗАЖОТ КАКО ИДЕНТИТЕТ

Во проектот пејзажот се третира како еден од главните носители на идентитетот. Тој не претставува декоративна позадина на архитектурата, туку сложен систем создаден преку долготрајна интеракција помеѓу човекот, природата, земјоделството, културата и инфраструктурата. Идентитетот на едно место произлегува од неговата согледана уникатност, од просторните и егзистенцијалните карактеристики, но и од личните и културните значења кои му ги припишуваат неговите жители. Во случајот на Велес, идентитетот не е содржан само во историското јадро, туку и во Вардар, ридовите, земјоделските површини, овоштарниците, зеленилото, патеките, мостовите и секојдневните активности. Затоа постојната структура на парцелите во Речани е земена како една од основните матрици за новиот урбан концепт. Наместо да биде избришана, таа се трансформира во основа за нови јавни, земјоделски, рекреативни и урбани содржини.

АГРИКУЛТУРАТА КАКО УРБАН СИСТЕМ

Периурбаниот простор на Речани поседува значаен земјоделски потенцијал. Плодните парцели, овоштарниците, зеленчуковите насади и постојните пластеници се дел од пејзажот кој со децении се создавал преку човековата активност. Проектот не предлага нивно целосно отстранување, туку интегрирање во новиот урбан модел преку принципи на пермакултура, колективни урбани градини и продуктивен јавен пејзаж. На овој начин земјоделството може да стане дел од градскиот живот и да создаде нов однос помеѓу производството на храна, јавниот простор и локалната заедница. Урбаниот и руралниот простор повеќе не се спротивставени системи, туку две компоненти на една поширока просторна структура. Ваквиот пристап овозможува создавање град кој не троши непотребно ново земјиште, туку ги активира постојните ресурси и ги претвора во дел од идниот развој.

НОВА УРБАНА МАТРИЦА

Новата урбана матрица се развива преку комбинирање на различни намени и степени на интензитет. Во концептот се предвидуваат станбени, комерцијални, културни, спортски, јавни и инфраструктурни содржини, вклучувајќи A1, A2, A3, Б4, Б6, В1, В3, Д1, Д2, Д3, Д4, Г2 и Г5. Притоа, новата градба не се поставува како изолиран урбан ентитет, туку како систем кој е поврзан со постојната структура и со пејзажот. Просторите помеѓу објектите имаат еднаква важност како и самите објекти, бидејќи токму тие создаваат јавни површини, зелени коридори, рекреативни патеки и можности за социјална интеракција. Концептот на густината не се разбира само како процент на изграденост, туку како можност за создавање разновиден градски живот со различни типологии и активности.

ИНТЕГРИРАН СОЦИОКУЛТУРЕН ПАРК

Постојниот Градски парк е земен како почетна точка за создавање нов интегриран социокултурен парк кој продолжува кон реката и новиот мост. Постоечката рекреативна патека се продолжува и се поврзува со нови пешачки и велосипедски движења, создавајќи континуиран јавен простор. Зелените површини долж Вардар, кои денес во голем дел се неуредени, се активираат како дел од новата пејзажна структура. Парковите, реката, мостот, земјоделските парцели и културните содржини стануваат дел од единствен систем. На тој начин пејзажот не е само простор меѓу објектите, туку инфраструктура која ги поврзува различните делови на градот и создава нови можности за рекреација, култура и заеднички живот.

ИНСТИТУТ ЗА КУЛТУРА И УМЕТНОСТ

Во рамките на мегаструктурата е поставен Институтот за култура и уметност, замислен како отворена платформа за истражување, едукација и културна продукција. Институтот истражува различни аспекти на растот и развојот на градот, овозможува неформално образование, јавни презентации, проекции и настани и создава простор за работа и поддршка на млади уметници, архитекти, дизајнери и други креативци. Аудиториумот, галеријата, креативното лоби, просторот за дебати и повеќенаменските содржини се организирани така што можат да се користат независно или како дел од поголеми настани. Кафулето, ресторанот и барот се отворени кон јавниот коридор и го активираат просторот во текот на целиот ден. Целта е институцијата да не биде затворен културен објект, туку отворена градска платформа во која границата помеѓу посетителот, корисникот, уметникот и градот постојано се менува.

МЕГАСТРУКТУРАТА КАКО ОТВОРЕН СИСТЕМ

Мегаструктурата е замислена како архитектонска рамка способна да прими различни програми и сценарија. Нејзината суштина не е во фиксната функција, туку во можноста за промена, адаптација и трансформација. Преку јасната конструктивна и просторна матрица се овозможува различни делови од објектот да се користат на различни начини во зависност од потребите на градот. Таа може да биде галерија, место за изложба, аудиториум, работилница, јавен простор, ресторан, место за дебата или едноставно простор за движење и престој. Архитектурата на тој начин не се обидува однапред да го дефинира секој можен настан, туку создава инфраструктура во која градот и неговите жители можат да развиваат сопствени сценарија.

КОНСТРУКЦИЈА – ПЕТ МОСТОВИ ВО ЕДЕН ОБЈЕКТ

Конструктивниот систем е развиен како композиција од пет дилатирани мостовски сегменти поставени врз шест бетонски потпори. Секој сегмент функционира како конструктивно независна целина, што овозможува рационално пренесување на товарите и постепена реализација на проектот. Бетонските потпори се индивидуализирани во зависност од условите на теренот и длабочината на носивиот слој, со предвидени темелни конструкции, столбови и носечки греди. На нив се поставува примарната челична конструкција со надолжни и попречни носачи. Подната конструкција е составена од профилиран лим и армирана бетонска плоча со соодветни слоеви на топлинска изолација, хидроизолација и завршна обработка. Примарните вертикални челични елементи се со квадратен пресек, додека секундарната конструкција формира внатрешна мембрана помеѓу јавниот коридор и програмските содржини.

ФАСАДНА МЕМБРАНА

Фасадата е замислена како променлива мембрана помеѓу архитектурата и пејзажот. Стаклените панели овозможуваат визуелна комуникација со околината, а нивното хоризонтално поместување создава можност делови од објектот да се отвораат кон надворешниот простор. На тој начин границата помеѓу внатрешното и надворешното не е фиксна, туку може да се менува според климатските услови, програмата и начинот на користење. Архитектурата станува продолжение на пејзажот, а пејзажот станува дел од архитектонското искуство. Корисникот не е изолиран од природата, туку постојано е во визуелна и просторна врска со реката, зеленилото, земјоделските површини и градот.

ЕНЕРГЕТСКИ ПЕЈЗАЖ

Енергетскиот концепт се развива преку интегрирање на активни и пасивни системи во самата архитектура. Кровната површина овозможува поставување фотоволтаични панели и соларни колектори, додека природната вентилација, контролата на сончевата радијација и употребата на соодветни материјали придонесуваат кон намалување на енергетската потрошувачка. Во рамките на концептуалното истражување е разгледан и потенцијалот на реката Вардар за користење на кинетичката енергија преку проточни хидроенергетски системи. Ваквата можност бара дополнителни хидролошки и инженерски истражувања, но во рамките на проектот ја отвора идејата природните ресурси на местото да станат дел од неговата иднина. Водата, сонцето, воздухот и земјата се третираат како активни елементи на еден поширок енергетски и еколошки пејзаж.

ЗЕЛЕН ПОЈАС И НОВА ГРАДСКА МАГИСТРАЛА

Сообраќајниот концепт се базира на воспоставување јасна хиерархија помеѓу градската магистрала, собирните улици и локалните пристапи. Наместо непотребно проширување на патната инфраструктура, улиците се поставуваат само таму каде што се неопходни, додека преостанатиот простор се ослободува за зелени и јавни содржини. Лонгитудиналниот зелен појас функционира како тампон помеѓу сообраќајот и новите урбани содржини, но истовремено станува рекреативен коридор и дел од пејзажната инфраструктура. Постоечката парцелација, природните елементи и теренот се користат како основа за новата просторна организација, со цел да се избегне создавање на унифицирана и изолирана урбана матрица.

ГРАДОТ КАКО ЖИВ ОРГАНИЗАМ

Целокупниот проект произлегува од идејата дека градот е жив организам кој постојано се менува. Архитектурата во таков систем не може да биде статична и изолирана, туку треба да поседува способност за адаптација. Мостот, паркот, реката, земјоделските парцели, сообраќајот и културните содржини се дел од една заедничка структура која може да се менува со текот на времето. Наместо периферијата да биде сфатена како крај на градот, проектот ја согледува како простор за негово идно проширување. Наместо природата да биде граница, таа станува инфраструктура. Наместо мостот да биде само средство за преминување, тој станува град. На тој начин проектот предлага развој кој не го брише постојниот идентитет на Велес, туку го надградува преку повторно читање на неговиот пејзаж.

ХОРИЗОНТАЛНАТА ВИСОКОКАТНИЦА

„Хоризонталната висококатница“ е замислена како нова форма на архитектонска инфраструктура која не се натпреварува со градот и пејзажот, туку ги поврзува. Нејзината апстрактна форма е намерно едноставна и архетипска, со цел да остане присутна и во исто време да дозволи пејзажот да биде главниот носител на визуелното искуство. Објектот е тука и пред и после настанот, способен да прифати различни програми, различни луѓе и различни начини на користење. Неговата вредност не е само во архитектонскиот облик, туку во мрежата на односи што ја создава – помеѓу градот и Речани, помеѓу двата брега на Вардар, помеѓу архитектурата и земјоделството, помеѓу јавниот простор и културата.

ЗАКЛУЧОК

Искуството од местото го дефинира идентитетот на местото. Доколку сакаме да го промениме и подобриме идентитетот на одреден простор, најпрво мора да го разбереме неговиот постоечки карактер преку морфологијата, артефактите, природните системи, локалните жители, нивната култура, навиките и визиите за идниот развој. Магистерскиот проект предлага развојна стратегија во која растот на градот не е регресивно ширење кон природата, туку повторно воспоставување на односот со пејзажот. Најголемиот ресурс на градот во XXI век не мора да биде новото земјиште, туку способноста постојниот простор да се ре-компонира во кохезија со природните и културните системи. Велес може да добие нова страна на градот без да го изгуби својот карактер; Речани може да стане нов градски потенцијал без да го изгуби својот агрикултурен идентитет; а Вардар може повторно да стане простор кој поврзува наместо да раздвојува.

На крајот, трудот се враќа кон основното прашање: Дали може да бидеме во центарот на градот, а сепак во природен пејзаж?

БИБЛИОГРАФИЈА

• Ruskin, John. Lectures on Landscape. 1871.
• Sorkin, Michael. Variations on a Theme Park: The New American City and the End of Public Space.
• Hays, K. Michael. Architecture Theory Since 1968. MIT Press.
• Koolhaas, Rem; Zenghelis, Elia; Vriesendorp, Madelon; Bos, Zoe. Exodus, or the Voluntary Prisoners of Architecture. 1972.
• Kurokawa, Kisho. Metabolism in Architecture.
• Rossi, Aldo. The Architecture of the City.
• Koolhaas, Rem. The Generic City.
• Allen, Stan. Infrastructural Urbanism.
• Lin, Zhongjie. Kenzo Tange and the Metabolist Movement: Urban Utopias of Modern Japan.
• Corner, James. The Landscape Imagination: Collected Essays of James Corner 1990–2010.
• Sorkin, Michael. All Over the Map: Writing on Buildings and Cities.

ВЕБ-ИЗВОРИ

• Project Gutenberg – дигитална архива на дела од John Ruskin.
• The Architectural Review – архитектонски и урбанистички теоретски текстови.
• Resite – архитектура, урбанизам и пејзаж.
• Atlas of Places – архитектура, урбанизам и теорија.
• ArchDaily – архитектонски проекти и современа архитектонска практика.
• Hidden Architecture – архитектонска историја, теорија и проекти.
• Divisare – архитектонски проекти и визуелни референци.
• JMSG – архитектура и урбанистички истражувања.
• Gradnja – архитектура, градежништво и урбанизам.
• OMA – Office for Metropolitan Architecture, архитектонски и урбанистички проекти.
• OLIN – пејзажна архитектура и урбан пејзаж.
• MoMA – Museum of Modern Art, архитектонски и уметнички архиви.
• FRAC – Fonds régionaux d’art contemporain, архитектура и современа уметност.

Клучни зборови: пејзажен карактер, урбан идентитет, социокултурен развој, Велес, Речани, Вардар, мегаструктура, мост, агрикултура, пермакултура, одржлива архитектура, урбан пејзаж, јавен простор.