Империјалната Отоманска Банка во Скопје
Во центарот на Скопје, на десниот брег на реката Вардар, во 1903 година е изградена филијалата на Империјалната отоманска банка. Раскошната градба, во неокласичен и еклектичен стил со примеси на ориентална архитектура, ја издигнала банката меѓу главните симболи на градот од тој период. Нејзиното отворање во Скопје е резултат на комплексната историско-економска криза во која се наоѓала Османлиската империја. По потпаѓањето на градот под српска власт, Отоманската банка преминала во сопственост на Француско-српската банка. Зградата е срушена во 1954/55 година и заменета со поголема зграда на Комерцијална банка – палатата АСНОМ.
Слики од банката на разгледници / Извор: Цеипа (лево) и Купиндо (десно)
Историја
Империјалната Отоманска Банка (1856)
Неминовниот распад и слабеењето на османлиската империја во ХIХ век доведоа до потреби од интерни реформи и модернизација на империјата според принципите на европските империи и монархии. Економските реформи во Танзиматот и подоцна придонеле кон потребите за оформување на модерни современи „банки” по принципот на капитализмот во Западна Европа.
Првата моќна банка во Отоманската империја е Империјалната отоманска банка, основана во 1856 во Истанбул. До почетокот на XX век, таа била доминантната банка во Османлиската империја и една од најголемите во светот.
Седиштето на Империјалната отоманска банка во Истанбул / Извор: википедија
Во нејзиниот почеток, банката претежно била заемодавач на османлиската влада со монопол над издавањето банкноти и други јавно-интересни функции, вклучувајќи ги сите трезорски операции на османлиската држава.
Автор на зградата на Отоманската банка во Истанбул е Александар Валори, претставник на турските левантинци, што означува потомци на западните европејци кои се населиле во крајбрежните градови на Отоманската империја. Неговиот препознатлив стил е познат како ориенталистички еклектицизам, комбинација што ја црпи инспирацијата од отоманската архитектура и исламската естетика, но и од неокласицизмот, со додатоци на необарокни и арт нуво детали.
Филијали на отоманската банка во стилот на ориенталистички еклектицизам / извор: flickr
Отоманската империјална банка ангажирала повеќе архитекти-советници во изградбата на своите филијали, меѓу кои покрај Александар Валори и Антоан Перпигнани (Antoine Perpignani) и Џулио Монгери (Giulio Mongeri). Во неколку случаи, како што се претпоставува дека е во случајот со Скопје и Битола, изградбата на зградите му се доверувала на трето лице или на локален архитект и градител, под надзор на архитектот-советник.
Отворање на филијалата во Скопје (1903)
Отворањето на филијалата на Отоманската банка во Скопје директно е поврзано со политичката криза во Македонија на почетокот на XX век. Годината 1903 е обележана со Илинденското востание, но и со операциите на солунските атентатори (Гемиџиите), кои во април 1903 година ја уништиле зградата на Отоманската банка во Солун преку динамитски напад.
Отоманската банка во Солун пред и после бомбардирањето / извор: flickr
Истата година, Австрија и Русија побарале реформи во управувањето со трите македонски провинции, вклучувајќи формирање на жандармериски корпус под раководство на странски офицери. Османлиската влада ѝ доверила на Отоманската банка да ги исплаќа платите на овој корпус преку аванси, кои подоцна требало да се надоместат преку одредени даночни приходи од провинциите. Токму во овој контекст, во 1903 година, биле отворени филијалите во Битола и Скопје, вилаети во кои банката претходно немала присуство.
Слика од филијалата во Битола и филијалата во Скопје / извор: википедија(лево) и Цеипа(десно)
По дополнителен притисок од силите (Австрија, Русија, Германија, Франција и Велика Британија) за целосна реформа на финансиската администрација, во март 1905 година бил потпишан договор според кој Отоманската банка го презела целото трезорско работење на трите македонски вилаети, односно прием на буџети, одобрување на сите расходи и чување на јавните сметки.
По преземањето на власта од Младотурците, меѓународната финансиска комисија била укината во март 1909 година, а специјалниот буџет за трите провинции бил напуштен, што постепено ја намалило улогата на банката во регионот.
Слика каде што се гледа веењето на француското знаме од балконот на банката / извор: фб група skopjani
Француско-српска банка (1914)
По потпаѓањето под српска власт се формирале парични институции според српските закони. Најголемата парична институција во Македонија, отоманската банка, преминала во рацете на Француско-српската банка, која продолжила со нејзиното делување, отворајќи свои подружници во Скопје и во Битола.
По Втората светска војна Француско-српската банка е меѓу ретките приватни банки која го избегна конфискувањето на приватните банки од страна на државата, во случај на соработка со непријателот. Градбата била срушена во 1954/55 година и заменета со поголема зграда на Комерцијална банка – денешната палата на АСНОМ.
Приказ од историскиот развој на квартот на местото на банката. Може да видиме како станбениот објект на Артемушкин, изграден до банката, е вклопен во палатата АСНОМ. Извор: фб група скопјани
